Kamperveen

 Het Zandeke.

 

 

Zeer waarschijnlijk het latere De Zande.

 

 

 

We lezen in 1213 over een hoogte genaamd “Sand-like”.

 

Een Zanderige berg gelegen tussen Sal-like (Zalk) en Wilsum aan een like.(een soort beek of riviertje.) Ter bescherming van dit redelijke hoge zand plateau moest de dijk hier worden aangepast. De eerst aangelegde kade (lees rivierdijk) liep ongeveer halverwege Zalk, vanaf Westenrode, over de Koeluchter Welle tot aan de Vaarsloot. De hoofdloop van de IJssel liep ongeveer vanaf Zalk in een vrij rechte bedding tot Klein–Oever en vandaar naar de Engmer. (Eimbert Onderdijks) Daar kwam een afsplitsing voor. Een gedeelte vormde de Enck en een andere ader liep in Oostelijke richting langs Kampen. Ter hoogte van de buurtschap Buur scheidde zich weer een aftakking die Westelijk van de stad Kampen liep. (De scheiding tussen de Broeken en de Maten). Omdat al die enorme kronkelingen der rivierbeddingen ontembare krachten teweegbracht ontstonden er niet zelden onhoudbare situaties door weg- en aanspoelen van zandduinen. Binnen korte perioden veranderde de rivier het gehele landschap. In de buurt van het Onderdijks is de rivier toen voor 1390 “gekanaliseerd”. Uit een beschrijving over visrecht vindt men de volgende passage: “Die Scepenen van den drien steden segghen dat vor regt  tussen dien erfghenaemen van Elsbruke, den Coelvoet (Keulvoet) ende dien van den Zandeken, een thoem (visplaats) geworden is. Verorzaket dor den graven dien van Campen hebben doen graven dor Elsbroeck.

 

 

No. 58. Bewoning van het Sandeke.

 

 

 

 

 

 

Wi’j skriev’n in et jaor oonses Heeren 1228.

 

 

         De femilie Caepusziener die uuteindelek van de monnek’n ofstamd’n woond’n al heel lange op de grote bärg’n. Ma, hoe det now in mekäre stak snapt’n ze gien van allemaole, want die lui die trouwd’n niet en toch waar’n zie der ofstammeling’n van. En de koppels jong’n die der bi’j heur rondleup’n pass’n ok niet in det vroggere femilie leev’n. Et krioeld’n daor op die grote bult zand van leemteg spul. Zie konn’n met gemak gien kante meer op. De bärg was tot ut uuterste raantien vol ebouwd. Et gung eur net as de moll’n, iene kante konn’n ze ma op en det was de grond in. De opgescheut’n keels hadd’n der al ies meerdere maol’n over ehad umme äns andes wat op te zuuk’n. Ma wo-e? Köt in de buurte was alles al vol ebouwd. Dan moss’n ze äns andes nao toe, een heel einde van heur eig’n stee en daor had gieniene veule zin in. Ma zo kon et ook niet langer. Der mos raod eschafd wörn. In de härfst was de femilie alweer uut ebreid en det was et moment det de stamheufd’n de kopp’n bij mekäre staak’n en de wiez’n onder eu-e e raodpleegd wörn. Een paa pas getrouwde neev’n woll’n wel saamp op een ni’je  plekke iets opzett’n en een jonger breurtien wol ok we mee. Die had een magien e vund’n in Wilsum, helemoale an d’andere kante van de Niesel (IJssel). Daor moss’n ze elk jaor nao toe umme de seend penning’n (kerkelijke belasting) veur de kärke van Campervenne te offer’n. En daor had e det deertien evund’n. Ma umme heur de Niessel over te trekk’n det lukk’n niet zoma. Achterop et Vene op een grote hoop zand die al boordevol was, det zag ze helemaole niet zitten. “Daor gao ik niet…. nao…. toe” zei ze kedaot, en dreei’n um tegelieke de konte toe. Ma t’zandmänechien wol ok niet noa d’over kante van de Niesel.

 

D’olde grovva (Grootvader) wus det er teeg’n Wilsum an, an heur kante van de Niesel, in de tied een strook hoge grond was ontstaon, Nao een overstroming was daor een groot stuk zand neer espuuld met hier en daor een knobbel waorop miskien wel een köttien (huisje) pass’n. Daor wurn vake over e bakkeleit. Ma wie had die grond daor in de leen? (eigendom, gebruik) Had det stuk beron uut Sallick soms daor zien rechten? Die brute kè-el van Buckhorst? Nou dan koi et wel vegeet’n. As die reuk det er wat te graai’n was, nou dan koj oe wel krom wärk’n en scheut der veur oe selfs gien zaodkörreltien over. Alle schippers die over de Niesel vaar’n leute al zwaor tolgeld betaal’n zodet ze met een half leug schip op heur einddoel ankwaam’n. Alles pikk’n die rave in. En of de Graaf van Gelre daor wat te vetell’n had wuss’n ze ok niet. Daor woon’n nog helemaole gien iene en dus konn’n ze ok niks vraog’n. Het beste was nog umme gebruuk te maak’n van heur eig’n optrekkingsrecht. As ze dan niks eurn dan konn’n ze prebeer’n umme eur kärkelijk an te sluut’n bi’j et Vene (Campervenne) en et land zo geleidelijk an via de perochie van Kampen onder de bisschop van Utrecht te laot’n vall’n. Dan konn’n ze mooi gebruuk maak’n van alle previlegien van Campervenne. Zo gruui’n bi’j et holtvuur langzamerhand et plan veur de grote volksverhuzing. Ok de kärkelijke meens’n van Kampen wurn daorover veteld. En die leek et ok wel wat. Stiekum een stuk grond bi’j heur perochie antrekk’n gaf eur weer meer inbreng bi’j de bisschop.

 

In de winter toen et meeste water bevreur’n was gung’n de keel’s poolsheugte neem’n umme ies te kiek’n hoe et er daor allemaole uut zag. Det mos wel gebeur’n met vörst want andes was het vaar’n zonder water en loop’n zonder bodem in dit wilt en biester land. Et was ok nog een bär einde, bi’jnao twee stond’n (uur)  gaon’s en dan mos ie nog steveg deurtippelen ok. Umme niet op te vall’n naam’n ze de pieleboge, de schuppe en de biele mee en deun ze net asof ze op jacht waar’n. Ma onderweg zaag’n ze niks wat ok ma op meens’n leek. Närg’ns leup’n ze volk teeg’n t’lief. Uut eindelijk kwaam’n ze op een grote zandvlakte, nou, een zandheugte was et ok niet. Et leek meer op een lappe grond die wat hoger lag met hier en daor wat knobbelege heugten. Zie em door een posien rond estruind en vund’n veschill’nde stukkies die we-e wat hoger lagen en die heur wel geschikt leek’n. As echte netuurluu snuffeld’n ze umme heur hene en of ze ok ressies van daok (an espuuld riet en zo) konn’n vind’n umme te kiek’n hoe hoge as et water estaon ef bi’j störm.  Nao det veul heur mee, het water had lange niet zo hoge e wes as ze edacht hadd’n. Enkele plekkies wörn wat naoder onderzöcht en de umgeving daor van bekeek’n. Want naost een huusstee mos er in de buurte ok wat gruui’n umme van te leev’n. Ma det veul over et algemeen niet teeg’n. Te slotte vond’n ze een stee waorop zo hier en daor wat knienekeut’ls laag’n, een teek’n det er dikke laoge zand mos zitt’n waorop wel een köttien ebouwd kon wörn. En vlakbi’j was ok nog wel ruumte veur nog een paar optrekkies. Ma nou kwam der zowaar toch een probleem umme de hoek kiek’n. Hoe vin ie in et duuster disse plekke we-e terugge. Onopval’nd mos de plekke e markeerd wörn. Die de bielle bi’j um had zeeg as wi’j now ies een paar boom narms van een olde wilge hakk’n en vli’jen die op een heupien en zett’n der iene van rechtop midd’n in. Anvull’nd zei Bieste, die van de pastorus een olde vesleet’n Caepusziener  pij in witte tint mee e sleept had dan hang’n wi’j die der boov’n in. Bi’j volle maone kuj die uut de värte a zien. Ma Baanse zei: “as der een gesjocht’n monnek langs kump, bi’j um wisse en zeker kwiet en wi’j oons uutgezöchte plekkien, jochien”. Uut eindelijk wörn de uut-ekeuz’n plase e märkt en vetrökk’n ze weer op huus an. Toen ze muu van et sjouw’n thuus in een grote kringe zaat’n vreug een klein jochien: “Wao gaow nou nao toe woon’n”? “O, een heel einde die ginse kante op”, zwaai’n Baanse. En Bieste wees met zien hand nao et Oost’n: “Daor achter det grote bos, daor lig et ni’je dörp, het “Sandeke”, an et Sandlike. (Zandplas) Het männechien det nog wel ies wat te stell’n had met een paar grotere kornuit’n, had nou een schärpe piele op zien boge. Toen ie een posien later het weer met ze in t’wier had prebeer’n ie het met: “wi’j gaon hier toch lekker weg en ie kunn’n saamp mooi niet mee”. Nou ie snapp’n wel, t’gevolg was een loop’nt vlammechien. Binn’n de kötste tied wus ieder iene van et plännechien of. Vri’jwel allemaole waar’n ze ter wel mee eens. Der mos ruumte koom’n en zowiet was et nou ok weer niet weg. Hulpe kwam van alle kanten binn’n stroom’n. Ok Dompe Jannesz, die zelf ok ärg benauwd woon’n, spits’n zien eurschelpies ies. Met zien mond steun’n ie Bieste en Baanse heel royaal, ma hij dag ok een bietien an um zelf. In zien eentien bruui’n ie een plannechien uut umme der zien eig’n veurdeel mee te doen. As ie eerst was dan was ie eerst, ozo. Op een oav’nd, toen de maone vol was en de lucht klaor, kuier’n ie richting et Oost’n. Et was gien gemakkelijke tocht ma uut eindelijk kwam ie toch bi’j de Niesel uut. Hij leup daor rond van hobb’l naor bobb’l, tot ie iniens stokstief bleef staon. Wat was det daor eff’n värderop? Een spook achtig weez’n zwaai’n teeg’n um. Et zweet begun um van de kop te loop’n en zien härte bonks’n zo ät det de bokse (broek) bibb’ren an zien konte. Hier muk zo rap mogelijk vandaon, weg bi’j die kwaoie pier. Ikke hier gien husien, det wusse gelieke. Het is hier värre van pluus en helemaole gien plekke umme een stegien op te zett’n. Hi’j dreij’n um umme en leup nog net niet in een drävien weg. Met ien ore schuin luuster’n ie of der ok wat achter um an kwam, of det skim um ok kort op de hakk’n zat. Ma hi’j eur niks. Heel veurzichteg keek e ies achterumme. Eerst zag e niks ma eff’n later zag e die geest toch weer en ongeveer op dezelfde plase. Moedeg drei’n ie um umme en vutien veur vutien stapp’n ie der op of. En toen ie kört bi’j was dach e: “Het kan oonze kärkpestorus (pastoor) wel weez’n. Ma det zal toch niet waor weez’n? Zol die de zwärtekeunst ok al machteg weez’n? Ie weet’n teeg’nswoordeg ok niet me-e woa ai weez’n mutt’n. Der speul’n van alles deur zien kop en veur det e der zelf ärg in had stund e naost het spook. Hi’j keek ies goed; “het leek net of de pastorus zelf um al e smeert had”. Die pij door zat ie niet me-e in. Hoe kandet now zo gauw. Zonet zwaai’n e nog. Hij keek ies rondumme um hene of e ok een blote gedaonte zag, ma niks daorvan. Iniens leek ut wel of zien härsens ok een kwärt slag edreit waar’n…… Dit is de plekke waor Bieste en Baanse heur ni’je onderkoom’n neer will’n zett’n, det stiet zo vaste as die paole der midd’n in. Zien instinckt zeeg um det dit wel ies het mooiste plekkien in disse  buurte kon weez’n. Een körte tied had ie ma neudig umme zien plann’n uut te wärken. Hij pakk’n de pij en het takholt en veplaast’n det een heel stukkien värderop en de plekke zelf märk’n ie met een kruus in de grond etrökk’n met een dikke stok. Al met al was het al late en as e terugge ging dan was et al licht as ie an kwam. Dan zag iederiene um loop’n met gevolg van veule ärwaan en rondgaonde praot, det mos ie veurkoom’n. Dus besleut ie umme onder de takken te kroep’n en de pij as deek’n te gebruuk’n en zo de dag of te wachten. De toek’n (volgende) dag hef ie toen gebruukt umme zien plan värder uut te wärk’n en teeg’n de aovond op huus an te gaon. De koom’nde week’n was ie druk in de we-e umme alles klaor te krieg’n veur een simpel in mekare te zett’n köttien waor ok een vuurtien in e stookt kon wurn…...

 

 

Bieste en Baanse en heur jongere breurtien waar’n de eerste tied merakels druk met het klaor maak’n van hun eerste husien, Der hoev’n der eerst ma iene te gaon woon’n dan konn’n ze later wel uutbreid’n. Stokk’n, paol’n en een paar plank’n wurn bi’j mekaore ezocht en alles pasklaor emaakt, want timmer’n konn’n ze uut de kiek. Värder de beneudegde klei en stront veur et bepleisteren van de wand’n, det wörn ok mee eneum’n. Eev’n as de stien’n veur de vuurstee, die van teveur’n bi’j mekäre waar’n ezöcht, want veur det de zunne opkwump mos der rook uut de scheurstien krull’n. Dan konn’n ze heur recht’n laot’n geld’n. Alles wurn in een olde schuyte elaad’n en in et diepe duuster via via allerlei sleuties, plass’n en begaonbare grond al vaste een einde weg ebracht. De volgende dag toen et begun te skemeren waar’n ze al helemaole op de Niesel en vaar’n ze nao de plekke toe die ze uut ezöcht hadd’n. Veur det ze et spul an land sleept’n wacht’n ze op het skemer duuster. Toen et zovärre was en alles an de wal lag keek Baanske ies umme um hene en zag ie in de värte de pei zowaor in de maoneskien hang’n. Zie waar’n ies niet zo wiet van de plekke vandaon. Alles wurn in körte tied daor nao toe esleept, de takk’n met de pij wörn opziet eslingerd en de boel an mekaore esjord. Zweet’n as die keer’ls e daon hem, de grond onder heur voet’n was der nat van. Ma toen et in het Oost’n begun te daag’n waar’n ze zovärre det ze et vuur an kond’n maak’n. Zie hadd’n wat voel holt en zwärte pikkeregeteer een bietien vochteg emaakt zodet et goed rook’n en eff’n later krulden er dikke rookwolk’n uit de scheurstien. Ziezo det hadd’n ze eflikt, eur! In iene nacht een huus ebouwd en veur det de zunne op kwam rook’n de scheurstien. Umme gien nagelholt te wörn moss’n ze buut’n zitt’n umdet  binn’nin de rook machteg dichte was. Toen ze daor zo tevreed’n met de knien’n en de närms overmekäre umme heur hene zaat’n te kiek’n begunn’n ze an heur zelf te twiefel’n. Was dit wel de plekke die ze uut ekeuz’n hadd’n? Ze keek’n mekäre ies an en dan weer rondumme heur hene. Hier is wat det niet helemaole klopt. Maar afijn, zie hadd’n een pleisterplase en rondumme heur was plekke genog veur nog een paar optrekkies.

 

 

         Deumpe Janesz ging een dägien later an de slag umme zien bouwpakketien op de plase te krieg’n. s’Mön’s had ie zien beide grote keels pas veteld wat veur plann’n of e die aov’nd had. Twee volslaag’n kenuit’n met heur potige korpus leek det een machteg opwind’nd klussien. Heur hand’n jeukt’n en zie velangd’n nao de aov’nd umme op stap te gaon. De slimmegheid van heur va leut’n ze goed bliek’n deur um eff’n op de skolder te neem’n. Zie hadd’n ma summier wat spullegies bi’j mekäre kunn’n vind’n, ma det gef allemaole niks. As et niks wörd dan hew toch merakels veule lol ehad. Wat zull’n Bieste en Baanse raar op kiek’n as ze de andere mörn nao buut’n kroep’n en daor stiet zoma een slöppien (soort plaggen hutje) naost die van heur. Ma heur va had andere bedoeling’n in zien kop. Die wol äns anders wat optrekk’n; een ni’j leev’n beginn’n. s Áov‘ns vetrök’n ze umme zowiet te koom’n det ze der zowat waar’n veur et donker wörn. Bi’j licht’n heul’n ze heur achterbaks zodet ze niet opveul’n. Toen ze zowat zowiet waar’n zaag’n ze rook boov’n et struweel uutkoom’n. Det mos uut de schöstien van de jonges van de grote bärg’n weez’n. En toen ze heel vezichteg umme et bussien keek’n zaag’n ze het köttien staon.  Mu’j toch ies kiek’n, vlak veur ut deuregat zaat’n zowaor drie keels te plezier’n. Een sköffien doarnoa gung’n ze in de bien’n en laup’n in een alsma groter kringegien rondumme heur opgezette plasien. Het territorium mos esteld wurn. Deumpe en zien passepetant’n moss’n heur helemaole vestopp’n in de dichte srtuuk’n andes wörn ze op emärkt en dan was Leid’n in last. Toen zo ongeveer op de plase kwaam’n waor Deumpe zien kruis eteek’nd had kwaam’n de gebaar’n pas goed lös. Daor was onraod in et spel en niet zo’n bietien ok. Onvestaonbaar gebulder klunk over ut stille tepijt. Ma nao een posien dreup’n ze of en gung’n ze värder met hun bouwwärk en veur det ze der ärg in hadd’n veul de aovend over et land. In et halfduuster trökk’n ze heur we-e terugge in hun bolwärk en nao wat brokk’n spijse en een tasse bier leeg’n ze heur kop teruste…..

 

 

Kört daornao kwam de femilie Deumpe te veurskien en begunn’n ijvereg ma zonder veule lewaai an hun karwei. Een paar pöölties in de grond, stökkies der tuss’n evlöchten, wat twiegwärk der umhene en alles dichte esmeerd met keutelpastei. Een pa stond’n noa et middernachtelijk uur waar’n ze al zovärre det ze an de vuurstee konn’n beginn’n. Zie hadd’n wat klam-achteg stroo achter hun boezeroen edrukt en trökk’n det veur de dag. Det wurn wat luchtegies op eschud en doarnao op de keien elegd. Iene gung nog wat dreuge blaad’n zoek’n en plukk’n die van de takk’n umme et vuurtien wat groter te  maak’n. Want as Bieste en Baanse now nao buut’n kwam’n en der was gien rook dan maak’n zie steevaste ansrpaak op disse plekke en konn’n zie ophoepelen en wurn ze ok nog uut elachen ok. Wat zat’n ze in spanning. Eindelek kwam’n  der wat lichte plekk’n an de Oostelijke lucht, nou nog eff’n wacht’n en dan mut et vuur der in. De iene keer lukk’n det rapper dan de andere, soms wol et fikk’n ma niet anslaon. Nao een posien toen et smeul’n begunn’n was raak’n heur leefruumte zo vol rook det ze begonn’n te kuchen en eff’n daornao kreup’n ze nao buut’n en gung achter heur onderkoom’n zitt’n umme te wacht’n op alles wat koom’n zol……..

 

 

Baanse had hoge nood en kreup vrog in de mörn op hand’n en voet’n uut zien stulpien. Hi’j had intuss’n zien pieterman al uut de gulpe van zien broek en de eerste druppelties veul’n al op de grond. Toen ie rechtop stund zach ie vlakbi’j een rookplume. Zien instinct wärk’n beter as het brein in zien kop. Hi’j drukk’n zien ofvoer piepien dichte tuss’n doem en wiesvinger en renn’n in een dräffien nao het rookoffer in het ni’je optrekkien en snorr’n zien blaoze leug op het vuur van zien ni’je buuman. Ma hi’j had net iets te weineg umme et helemaole te bluss’n. In een draf renn’n ie terugge umme Bieste an de mouwe nao buut’n te trekk’n Met een pa sinjaal’n met zien wiesvingers en vevolgens: “zeik uut det vuur” steuf Bieste der op of…….Deumpe zien oldste heur’n wat gesnister achter zien rugge en keek ies umme het hukien van zien optrekkien. “Wat mut det hier” bulder’n ie in de stilte van de mörn. Now wat dach ie, het hele “dörp”stund in rep en roer. De beschuldeging’n knapt’n deur de lucht. Ja, zelfs de biele blink’n in de eerste zunnestraol’n. Ma gelukkeg, Deumpe en zien twee zeun’n scheuv’n de voet’n ietwat uut mekäre en staak’n de hand’n in de ziet en begunn’n schaterend te lach’n. Bieske trök van veraldereerdheid het water op en descheursteen bleef rook’n.Toen drei’n Bieske en Baanse heur umme en vedween’n al foeter’nd naor hun optrekkien. Toen ok hun vuur wat eblust was gung Deumpe der ies nao toe. Eerst kon Baanse de lol der niet van inzien, ma toen ie heur’n det de andere petei het veurneem’n had umme mekare de eerste tied te help’n en bi’j te staon was het ies gauw ebreuk’n.  Veur det de wind der onder wei’n stund’er binn’n de körtste keer een simpel buurtien. Ja, teeg’n et veurjaor kwam zelfs het Wilsemer sprochien (meisien) de Niesel over fladder’n umme daor tuss’n het riet ne-e te striek’n……..

 

 

Det waar’n de eerste bewoners van het Sandeke, het latere De Zande.

 

 

Bieste en Baanse. Dompe Jannesz  sein verplaatsen